رایزنی برای آمدن یا نیامدن
جناح دوم خرداد با این تحلیل كه سید محمد خاتمی تنها فردی است كه می تواند با محمود احمدی نژاد رقابت كند و شانس پیروزی وی بالاست، خاتمی را به رغم میلش به صحنه كشاندند. در حالی كه حضور او در انتخابات را با توجه به شرایط داخلی و خارجی ضروری برشمردند، خود او سخنانی بر زبان می آورد كه به اعتقاد بسیاری از ناظران بیرونی گویای تردید او نسبت به كاندیداتوری بود. خاتمی در اظهاراتی گفت: «در موقعیتی قرار گرفته ام كه فوق العاده سخت است. »1
خاتمی برای آمدن دچار تردید شده بود. این تردید را بیگانگان هم متوجه شده بودند. نشریه اكونومیست چاپ لندن در گزارشی درباره وضعیت اصلاح طلبان در انتخابات ریاست جمهوری آینده نوشت: «با توجه به ضعف مفرط اصلاح طلبان و نتایج انتخابات گذشته (شوراها و مجلس) تردید خاتمی برای كاندیداتوری مجدّد، كاملاً بجاست. . . از دوره های تصدی خاتمی بر مسند ریاست جمهوری نیز بخوبی یاد نمی شود. او در اواخر ریاست جمهوری اش یك آدم ضعیف قلمداد می شد و طرفدارانش به علت ناكامی وی، در ایجاد اصلاحات اجتماعی و سیاسی چشمگیر مأیوس شده بودند. »2 اگرچه خاتمی بعدها اعلام كرد كه هیچ گاه دچار تردید نبوده است، ولی سرانجام ورود و خروج خاتمی به عرصه انتخابات دهم آن را ثابت می كرد.
نام میرحسین موسوی، آخرین نخست وزیر كشور از سال 76 به عنوان نامزد احتمالی ریاست جمهوری بر زبانها افتاد. برخی از شخصیتهای سیاسی مانند كروبی بارها از وی برای كاندیداتوری در انتخابات هفتم دعوت نمودند، ولی هربار در اندك زمانی با اعلام عدم تمایل وی به نامزدی خاتمه می یافت. اما موسوی برای انتخابات دهم، حضور جدّی تری پیدا كرد.
خاتمی كه بارها در جلسات مختلف از موسوی برای آمدن در صحنه انتخابات دهم دعوت كرده بود، با تأكید نسبت به عدم رقابت خود با موسوی اطمینان می داد و از رایزنی برای حضور خویش یا میرحسین موسوی دم می زد و در مصاحبه ها و نطقها همه روزه این جمله از سوی خاتمی و موسوی بیان می شد كه «اگر او بیاید من نمی آیم و یا اگر من بیایم او نمی آید». 3
در حالی كه بسیاری از اصلاح طلبان میرحسین موسوی و خاتمی را نزدیك به هم ارزیابی می كردند، و برخی محافل سیاسی از تلاش خاتمی برای كاندیداتوری موسوی خبر می دادند، 4 اما در اوّلین روز دهه فجر، سید محمد خاتمی سخنانی را مطرح كرد كه عده ای از اصلاح طلبان آن را نشانه انصراف موسوی از كاندیداتوری دانستند. خاتمی گفت: «متأسفانه مهندس موسوی هنوز به تصمیم نرسیده اند و در این زمینه تأملاتی دارد، معتقدم طولانی شدن این مسأله به نفع هیچ كس نیست و یك نوع ناراحتی، نگرانی و دلهره در جامعه ایجاد می شود. اگر مهندس موسوی به هر دلیلی نیاید، من با این كه مشكلات راه را رصد كرده ام و می دانم، باید دل به خدا بسپارم و در عرصه بیایم. »5
در شرایطی كه موسوی هنوز نظر نهایی خود را درباره نامزدی اعلام نكرده بود، خاتمی در حاشیه افتتاح سایت مجمع روحانیون مبارز و یك روز قبل از آغاز تعطیلات 5 روزه مطبوعات به مناسبت 22 بهمن و اربعین حسینی، قصد قطعی خود را برای نامزدی به صورت رسمی اعلام كرد. خاتمی كه در گذشته گفته بود «عطای قدرت را به لقایش بخشیدم» دوباره برای رسیدن به كرسی ریاست جمهوری اعلام حضور كرد.
خاتمی با بیان این كه «می آیم اما آمدنم جای كسی را تنگ نمی كند»6 برای ورود به عرصه نامزدی انتخابات دهم دو پیش شرط را اعلام كرد؛ پیش شرط اوّل این كه بتوانم با ملّت بر سر خواسته هایشان تفاهم كنم. به اعتقاد من خواست قلبی و تاریخی مردم ایران، آزادی و پیشرفت و عدالت است. در عین سازگاری این امور با دین و ارزشهای معنوی و فرهنگی و این همان گفتمان اصیل اصلاح طلبی است كه در آینده تلاش می كنم به صورت مدون آن را به جامعه ارائه نمایم. اگر بر سر این موضوع بتوانم با جامعه به تفاهمی روشن دست یابم و این خواسته ها در میان اقشار مختلف جامعه جنبه خودآگاهی یابد به پیش شرط نخست خود دست یافته ام. پیش شرط دوم؛ با ساز و كارهای موجود تا چه حد امكان عملی كردن برنامه ها برای رئیس جمهوری فراهم است؟ اگر واقعاً امكان اجرای برنامه ها وجود نداشته باشد و موانعی بر سر راه قرار گیرند، ارائه بهترین و كاملترین برنامه به مردم نیز اغوا و فریب مردم است. »
اعلام نامزدی سید محمد خاتمی با واكنشهای متفاوتی همراه شد. بسیاری از شخصیتهای وابسته به جریان دوم خرداد كه مدتها برای اعلام حضور خاتمی لحظه شماری و زمینه سازی كرده بودند، بسیار خوشحال گشته و در پوست خود نمی گنجیدند. آنان خاتمی را تنها فرد شایسته برای پیروزی بر احمدی نژاد و تنها راه نجات كشور! می دانستند و از او به عنوان ناجی یاد می كردند.
برخی هم كه سودای رابطه با آمریكا را در سر می پروراندند با ذوق زدگی فراوان اعلام كردند « مردم به كسی رأی می دهند كه بتواند با اوباما كنار بیاید». 7
كاندیداتوری خاتمی در خارج از كشور نیز با استقبال روبه رو شد. برخی از شخصیتهای سیاسی كشورها ضمن حمایت از كاندیداتوری خاتمی، وی را بهترین بخت ایران برای آشتی با همسایگان و جامعه جهانی و نجات اقتصاد در حال فروپاشی از سیاستهای8 مخرب اقتصادی احمدی نژاد رئیس جمهور كنونی ایران دانستند!» رژیم صهیونیستی كه در اظهارنظرهای بین المللی محمود احمدی نژاد در نوك پیكان و نقطه سیبل بود، ضمن خوشحالی از كاندیداتوری خاتمی، حضور وی را مغتنم دانسته و بیان داشت: «اگر خاتمی بتواند مجدّداً رئیس جمهور ایران شود، شاهد تغییرات تدریجی در سیاستهای خارجی ایران خواهیم بود و اسرائیل اوّلین كشوری است كه این تغییرات را احساس خواهد كرد. »9 رادیو صدای آمریكا از قول یكی از عناصر ضد انقلاب مقیم خارج از كشور گفت: «شركت آقای خاتمی در انتخابات می تواند راهی برای خروج ایران از بن بست باشد. »10 این رسانه آمریكایی از قول امیر حسین گنج بخش گفت: «مهمترین عامل در زمینه شركت آقای خاتمی در انتخابات این است كه یك اجماعی میان هواداران به وجود آمده، كه ادامه دولت آقای احمدی نژاد، خطرات بسیار هولناكی را به همراه خواهد داشت. »11
پس از كاندیداتوری خاتمی، میرحسین موسوی نیز به صورت فعال تری وارد صحنه شد. حضور وی در كنار خاتمی در همایش «دهه چهارم، ضرورت تعامل و تحول» قابل توجه بود. وی كه سالها حاشیه نشینی را برگزیده بود، اینك در كنار خاتمی قرار داشت و برعكس سال 76 كه هیچ گونه تمایلی برای حضور در رقابتهای انتخاباتی نشان نمی داد، این بار عزم خود را جزم كرده بود تا حضوری فعال تر داشته باشد.
خاتمی در سخنرانیها و مصاحبه های خود انتقادهای تند و نسبتهای ناروایی را نثار دولت نهم كرد. وی در یك جنگ روانی در بین طرفداران خود اعلام كرد: «اگر اصلاح طلبان هیچ كاندیدایی نداشته باشند، مشخص نیست كه دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد هشت ساله باشد. »12
خاتمی با حضور در دانشگاه تهران اظهار كرد: «می خواهیم از عقب ماندگی تاریخی نجات پیدا كنیم و ننگ عقب ماندگی را از تاریخ ملّت ایران پاك كنیم. می خواهیم خودمان بر سرنوشت خود حاكم شویم . . . در انتخابات ریاست جمهوری باید سراغ كسانی برویم كه هم تحول خواه باشند، هم برنامه داشته باشند و هم حساسیتی كه بر ما وجود دارد، روی آنها وجود نداشته باشد. . . باید سعی شود، كسانی كه نمی توان آنان را رد صلاحیت كرد و یا رد صلاحیت آنان هزینه سنگین دارد، در صحنه شركت كنند. اگر این مشكل نبود، قطعاً افراد باصلاحیتی حضور داشتند كه می توانستند خدمت بسزایی كنند. »13
سیاه نمایی وی در همایش « نفت، توسعه و دموكراسی»، نسبت دادن خروج منافقین از لیست تروریستها از سوی اروپا به عملكرد دولت، انتقاد از سیاستهای اقتصادی دولت و. . . نمونه هایی از اظهارات وی می باشد.
مهدی كروبی یكی دیگر از نامزدهای احتمالی اصلاح طلبان كه نامزدی خود را در مهر 87 اعلام كرده بود، از آغاز سفرهای استانی با هدف حضور در میان اقشار مختلف مردم و همچنین ارزیابی از میزان استقبال مردم از وی خبر داد. وی همچنین در خصوص احتمال حضور میرحسین موسوی در عرصه انتخابات گفت: «از حضور تمام چهره های مطرح در عرصه انتخابات استقبال می كنم زیرا هركدام آنها دارای طرفدارانی هستند كه حضورشان در صحنه موجب افزایش حضور مردم می شود. من چهار سال و دوازده سال پیش (84 و 76) از میرحسین موسوی دعوت كردم اما برای این دوره تصمیم گرفتم كه به صورت تشكیلاتی عمل كنم و یا خودم و یا فرد دیگری را برای حضور در این عرصه معرفی نمایم. »14 وی در گفتگو با ایسنا در خصوص اولتیماتوم به گروههای مختلف اصلاحات برای بیستم آذر و اعلام كاندیدای واحد گفت: «بنده اولتیماتومی ندادم. ما خواستیم بلاتكلیف نمانیم. ما نماینده مان (گرامی مقدم) را به این جلسات فرستادیم كه سرانجام قرار شد تا بیستم آذر هر فردی كه قصد حضور در صحنه را دارد، با قبول شرایط، داوطلبی اش را اعلام كند. دلیل تأكید بنده بر موعد بیستم آذر، آن است كه نیروها در تردید هستند. ما می خواهیم افراد در صحنه حاضر شوند و كار كنند. انسان یا وارد كاری نمی شود یا این كه جدّی پا به عرصه می گذارد. »15 كروبی با گذشت زمان از عدم اعلام كاندیداتوری برخی شخصیتها گله كرد و بیان داشت: «در شرایط حاضر از كاندیداتوری همه افراد استقبال می كنم اما ادامه بلاتكلیفی موجب تزلزل در نیروهای سیاسی و معطل شدن آنهاست. اكنون پس از همه فراز و نشیبها وارد صحنه شده ایم و داوطلب انتخابات ریاست جمهوری هستیم. امروز اعلام می كنم، با فرض حضور یا عدم حضور هر عزیز دیگری همچون آقایان هاشمی، خاتمی، میرحسین موسوی و نوری، تحت هیچ شرایطی از صحنه كنار نخواهم رفت. برای این كه اگرها مطرح نباشد. برای این كه تزلزل به وجود نیاید. هیچ مانعی در تصمیم من نخواهد بود، چون شرایط به گونه ای است كه هرگونه اما و اگر جز تزلزل چیز دیگری نصیب نخواهد كرد. پس مطمئن باشید من در هر صورت در صحنه خواهم ماند و منتظر مذاكره و بحثهای این چنینی نخواهم بود و دیگر وارد گفتگوها نمی شویم. »16 كروبی در خصوص اظهارات خاتمی مبنی بر این كه یا من می آیم یا موسوی گفت: «اگر اسم مرا نیاورد اشكالی ندارد و لازم هم نیست كه بیاورد. . . وقتی آدم اندیشه و تفكری دارد باید آن را بگوید. خاتمی برادر، دوست و رفیق من است. » وی در مورد كناره گیری اش در صورت حضور خاتمی یا موسوی گفت: «من نمی خواهم اسائه ادب كنم. باید این سؤال از این عزیزان (خاتمی و موسوی) بپرسید، من كه چهار ماه پیش اعلام حضور كردم!»17 از سوی دیگر میرحسین موسوی با انجام مصاحبه ای كه در سایت كلمه متعلق به حامیان موسوی منتشر شد و در آن به تبیین دیدگاههای اقتصادی پرداخت، سكوت بیست ساله خود را شكست.


1- آفتاب یزد، 20/8/.1387
2- ایران، 29/7/.1387
3- آفتاب یزد، 1/11/.1387
4- مردم سالاری، 1/10/.1387
5- آفتاب یزد، 13/11/.1387
6- همان، 21/11/.1387
7- محمدعلی ابطحی، روزنامه كیهان، اسفند .1387
8- روزنامه آمریكایی بوستون كلوب، روزنامه كیهان، اسفند .1387
9- روزنامه یدیعوت آحارنوت.
10- كیهان، 19/12/.1387
11- همان.
12- همان، 25/8/.1387
13- آفتاب یزد، 26/9/.1387
14- آفتاب یزد، 3/9/.1387
15- همان، 20/9/.1387
16- آفتاب یزد، 25/9/.1387
17- همان، 29/9/.1387